ئەنئەنىۋى قائىدە ـ يوسۇنلار | ئۆرپ ـ ئادەت ۋە ئېتقاد | كۆڭۈل ئېچىش ۋە تەنتەربىيە | تۇرمۇش ئادەتلىرى | قۇرۇلۇش مەدەنىيىتى | كىيىم ـ كېچەك مەدەنىيىتى | خەلق سەنئىتى |

غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ئىجتىمائىي ئىناقلىق قىممىتى توغرىسىدا غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرى بولسا مەدەنىيەتنىڭ جۇغلىنىشى، ئۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىشى شۇنداقلا ئىجادىيەت ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ئىجتىمائىي مەدەنىيەتنىڭ بىرخىل شەكلىدۇر. ئۇ كىشىلەرنىڭ ئىدىيە ۋە قاراشلىرىنى، ھەرىكەت شەكىللىرىنى قېلىپلاشتۇرىدىغان بىرخىل ئاساسىي كۈچتۈر، ئۇ ئادەملەر بىلەن جەمئىيەتنىڭ ئىناق، ئەتراپلىق، تەكشى، تەرەققىي قىلىشقا پايدىلىق بولۇپ، ناھايىتى مۇھىم ئىناقلىق قىممىتىنى ھازىرلىغان . ب د ت پەن – مائارىپ تەشكىلىنىڭ ‹‹غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ئەھدىنامىسى›› دە غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ئىناقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى قىممىتى ۋە رولى تەكىتلىنىپ مۇنداق دېيىلگەن...

ب د ت پەن – مائارىپ – مەدەنىيەت تەشكىلاتى ئېلان قىلغان ئىنسانىيەت ئاغزاكى ۋە غەيرىي ماددىي مىراسلىرى ۋەكىللىك ئەسەرلىرىنىڭ تىزىملىكى غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ قىممىتى توغرىسىدا

ئەنئەنىۋى قائىدە ـ يوسۇنلار ئاتقا مىندۈرۈش خاسىيەتلىك بايرام — نورۇز تاتارلارنىڭ سابان بايرىمى

ئەنئەنىۋى قائىدە–يوسۇنلار شىنجاڭلىقلار مېھمان كۈتۈش ۋە مېھمان بولۇشتا نۇرغۇن قائىدە – يوسۇنلارغا ئەھمىيەت بېرىدۇ. ھەر قانداق كىشى داستىخاننى دەسسەشكە ۋە ئاتلاپ ئۆتۈشكە بولمايدۇ. مېھمان قاچىدىكى يېمەكلىكنى خالىغانچە ئارلاشتۇرسا، قاچىسىدىكى تاماقنى ئاشۇرۇپ قويسا بولمايدۇ. نان يېگەندە ياكى مانتا يېگەندە سۇندۇرۇپ ياكى بۆلۈپ يېيىش، پۈتۈن يېمەسلىك، قاچىسىدىكى تامىقىنى يەپ بولغاندا، تاماق قاچىسىنى چەكمەسلىكى لازىم. مېھمان بولۇۋاتقاندا سىرتقا چىقىدىغان ئىشى چىقىپ قالسا، مېھمانلارنىڭ ئالدىدىن ئۆتمەسلىكى، كەينى تەرىپىدىن ئۆتۈشى لازىم. تاماق يېيىشتىن بۇرۇن قول يۇيۇش، قولنى يۇيۇپ بولغاندا قالايمىقان سىلكىپ سۈيىنى چاچراتماسلىق لازىم. يېمەكلىك قاچىلانغان يەشىك، تاغار ۋە تۇز قاچىلانغان خالتا، تاماق ئېتىشتە ئىشلىتىلىدىغان ئۈسكۈنىلەرنىڭ ئۈستىدە ئولتۇرۇشقا بولمايدۇ.

ئۆرپ ـ ئادەت ۋە ئېتقاد دارۋازلىق مەشرەپ نۇرۇز بايرىمى

ئۆرپ – ئادەت ۋە ئېتىقاد شىنجاڭ كۆپ مىللەت توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايون بولۇپلا قالماستىن ، كۆپ خىل دىن بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان رايون . ھازىر شىنجاڭدا ئىسلام دىنى ، لاما دىنى ، بۇددا دىنى ، خرىستىئان دىنى ، كاتولىك دىنى ، پراۋوسلاۋىيە دىنى ، داۋجياۋ دىنى ، شامان دىنى قاتارلىق كۆپ خىل دىن بار . شىنجاڭدىكى ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ دىنى ئېتىقاد ئەھۋالى بىر قەدەر مۇرەككەپ بولۇپ ، ئوخشىمىغان بىر نەچچە مىللەت بىرلا خىل دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغان ، بىر مىللەت بىر نەچچە خىل دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئەھۋاللار مەۋجۈت . شىنجاڭدا ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغانلار كۆپ .

كۆڭۈل ئېچىش ۋە تەنتەربىيە قوچقار سوقۇشتۇرۇش چېلىشىش ئوغلاق تارتىشىش

مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش ئات بەيگىسى، ئوغلاق تارتىشىش، قىز قوغلاش، چېلىشىش، ئوقيا ئېتىش، دارۋازلىق، مەشرەپ، ئاقىللار ئېيتىشىشى، نادام يايلىقىدىكى بەزمە قاتارلىقلار شىنجاڭدىكى ھەرمىللەت خەلقىنىڭ مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىدۇر. بۇ پائالىيەتلەر شىنجاڭدىكى ھەرمىللەت خەلقىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى بىلەن زىچ بىرلەشتۈرۈلگەن. كەڭرى كەتكەن ياپيېشىل يايلاقتا قازاق يىگىتلىرى دۇمبۇرانىڭ تەڭكىشى بىلەن ئات ئۈستىدە ماھارەت كۆرسەتمەكتە. ئۇيغۇر يىگىتى ئادىل ھوشۇر پولات سىمدا مېڭىپ دۇنيا رېكورتىنى بۇزۇپ پۈتۈن دۇنيا خەلقىنىڭ يۈرىگىنى تىتىرەتمەكتە. شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ تۇرمۇشى ئىنتايىن كۆڭۈللۈك.

تۇرمۇش ئادەتلىرى لەغمەن پولو ئەنئەنىۋى يىمەكلىكلەر

تۇرمۇش ئادەتلىرى شىنجاڭدا ئەسلىدە 13 مىللەت بار بولۇپ ، ھازىر 47 مىللەت بار . يېمەكلىك جەھەتتە ، ئۇيغۇر ، قازاق ، خۇيزۇ ، قىرغىز ، تاجىك قاتارلىق ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان مىللەتلەر چوشقا گۆشى يېمەيدۇ ، سۇ چىقىدىغان يەرلەرنىڭ پاكىزلىقىغا ئەھمىيەت بېرىدۇ . كىشىگە مۇئامىلە قىلىشتا ، چوڭلارنى ھۆرمەتلەپ، كىچىكلەرنى ئىززەتلەيدۇ . تاماق يېيىشتە ئەدەپ – قائىدىگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىدۇ . شىنجاڭدىكى ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ھەممىسىلا چوڭلارنى ھۆرمەتلەيدۇ ، ئىشلاردا چوڭلارنىڭ رايىغا باقىدۇ ، چوڭلارنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالىدۇ . شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت ئاممىسى يېڭى يىل ، باھار بايرىمى ، دۆلەت بايرىمى قاتارلىق چوڭ بايراملاردا شۇنداقلا ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان مىللەتلەر ئىككى چوڭ بايرام يەنى روزى ھېيىت ۋە قۇربان ھېيىت مەزگىللىرىدە ، بايراملىق كىيىملىرىنى كېيىشىپ ، ناخشا – ئېيتىپ ئۇسسۇل ئويناپ بايراملىرىنى تەبرىكلىشىدۇ ھەمدە ئېسىل يېمەكلىكلەرگە داخىل بولىدۇ .

قۇرۇلۇش مەدەنىيىتى ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراق ئۆيى غۇلجا شەھىرىدىكى ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ قۇرۇلۇش سەنئىتى

قۇرۇلۇش مەدەنىيىتى ئەنئەنىۋى ئۆي–ئىمارەت قۇرۇلۇشى پۈتكۈل جەمئىيەت قۇرۇلمىسىنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان بىر ھۈجەيرىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ، نىسپىي مۇقىملىققا ئىگە سىېرېئولۇق ئائىلە بىرلىكىدۇر. ھەر بىر ئائىلە ئۆز جەمەتىنىڭ قائىدە–يوسۇنى ، تۇرمۇش ئادىتىگە ماس كېلىدىغان ھويلا–ئارام قۇرۇلمىسىنى قۇربىنىڭ يېتىشىچە ياخشى ئورۇنلاشتۇرىدۇ. شەھەرلەردە زىمىن قىستاڭچىلىقى بىلەن نوپۇس زىچلىقىنىڭ چەكلىمىسى تۈپەيلى، يىغىنچاقراق ۋە بىر–بىرىگە تۇتاش ، كوچا–رەستىلەر شەكلىدە پىلانلىنىدۇ . يېزىلاردا بولسا ئازادە ، ھەر بىر ئائىلە ئايرىم بىر بىرلىك قىلىنىپ ئۆز ئارا ئازادە مۇھىت يارىتىلىدۇ. بۇنداق ئائىلە قۇرۇلۇشلىرى ئاساسەن ھويلا ، ئولتۇراق ئۆي ، ئاشخانا ، چايخانا ، قازناق ، ئېغىل ، قوتان ، سامانلىق ، ھاجەتخانا ، باغۋاران قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپىدۇ.

كىيىم ـ كېچەك مەدەنىيىتى ئەتلەس ئۇيغۇر ئەرلىرىنىڭ كىيىمى تۇماق

كىيىم – كېچەك مەدەنىيىتى ئاز سانلىق مىللەت كىيىم – كېچەكلىرىنىڭ رەڭگى كۆركەم ، رەڭگارەڭ ، چىرايلىق ، تۈرى كۆپ . ئۇيغۇر ، قازاق قاتارلىق ئاز سانلىق مىللەت ئاياللىرى رەڭدار ئۇزۇن كۆينەك كىيىپ ، چىرايلىق رومال ئارتىشىدۇ ، ئۇلار ھالقا ، زەنجىر ، بىلەيزۈك ، ئۈزۈك قاتارلىقلار نەپىس ، ئېسىل كۆرۈنىدىغان زىننەت بۇيۇملىرىنى تاقاشنى ياخشى كۆرىدۇ . ئەرلەر كاستۇم – بۇرۇلكا ، كەشتىلەنگەن كۆينەك ۋە چاپان كىيىشنى ياخشى كۆرىدۇ . ئۇيغۇر ئەرلىرىنىڭ كۆپىنچىسى بېلىگە كەمەر تاقاشنى ياخشى كۆرىدۇ . دوپپىنى كۆپ ساندىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ھەممىسى ياخشى كۆرىدۇ . مىللەت ۋە رايوننىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئەگىشىپ ، ئوخشىمىغان مىللەتلەرنىڭ كىيىنىشىدىمۇ پەرقلەر شەكىللەنگەن . مەسىلەن ، ئۇيغۇر ئەر – ئاياللىرىنىڭ ھەممىسى گۈل ئىشلەنگەن قولدا تىكىلگەن دوپپىلارنى كېيىشنى ياخشى كۆرىدۇ . قازاق قىزلار چوققىسىغا پەي تاقالغان دوپپىلارنى كېيىشنى ياخشى كۆرىشىدۇ . تاتار ئاياللىرى ئۈنچە قۇيۇلغان دوپپىلارنى كېيىشنى ياخشى كۆرىدۇ . بايرام مەزگىلىدە ، ھەر مىللەت ئاممىسى ئۆزلىرىنىڭ چىرايلىق مىللىيچە كىيىملىرىنى كىيىشىپ ، بايراملىرىنى تەبرىكلىشىدۇ .

خەلق سەنئىتى خەلق ئۇسۇلى ئەلنەغمە چاقچاق-لەتىپە

خەلق سەنئىتى ئۇيغۇر ناخشا-مۇزىكىلىرى ئۇزاق تارىخقا ئىگە. قەدىمىي شىنجاڭ ناخشا-مۇزىكىلىرىنىڭ داۋامى ۋە راۋاجى. ئۇيغۇر ناخشا-مۇزىكىلىرى قەدىمىي شىنجاڭدىكى كۈسەن، قوچۇ، ئىلى، قەشقەر يېڭىشەھەر ۋە ئۇدۇن ناخشا-مۇزىكىچىلىقىدىكى سەنئەت ئەنئەنىسىگە ۋارسلىق قىلىپ، قويۇق مىللى ئالاھىدىلىك ۋە يەرلىك ئالاھىدىلىكنى ساقلاپ قالغان. تارىختا ئۇيغۇر ئالىملىرى ناخشا-مۇزىكىغا ئائىت نۇرغۇن مەخسۇس ئەسەرلەرنى يازغان، مەسىلەن:‹‹كىتابۇل مۇسقۇل كەبىر›› (مۇزىكا چوڭ كىتابى) ‹‹كالام فىل مۇسىقى›› (مۇزىكا ھەققىدە)، ‹‹مۇزىكا ئاچقۇچى››، ‹‹تەۋارىخى مۇسقىيۇن›› قاتارلىقلار. ئەپسۇسلىنارلىقى بۇ ئەسەرلەرنڭ كۆپىنچىسى يوقاپ كەتتى. قالغىنى كۆپ ئەمەس.

مۇقام تەتقىقاتى ھەققىدە ئىككى كەلىمە 2005 – يىل 11 – ئاينىڭ 25 – كۈنى ب د ت پەن – مائارىپ، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ پارىژدىكى باش شتابى‹‹جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇرئون ئىككى مۇقامى›› نىڭ ‹‹ئىنسانىيەت ئاغزاكى ۋە غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ۋەكىللىك ئەسەرلىرى›› تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەنلىكىنى جاكارلىدى. بۇ مۇقام تەتقىقاتىمىزغا نىسبەتەن زور رىغبەت، كۈچلۈك تەلەپ، ئەلۋەتتە. ‹‹جۇڭخۇانىڭ قىممەتلىك گۆھىرى ۋە يىپەك يولىدىكى نۇرلۇق مەرۋايىت›› ھېسابلىنىدىغان كلاسسىك ‹‹ئون ئىككى مۇقام›› سەنئەتخۇمار خەلقىمىزنىڭ بىباھا سەنئەت خەزىنىسى، شۇنداقلا خەلقىمىزنىڭ ئۇزاق ئەسىرلىك مۇرەككەپ، مول ھاياتىنىڭ ھەممە تەرەپلىرىنى سەنئەتلىك بايان قىلىدىغان مۇزىكا قامۇسى.

‹‹مۇقام›› ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە ‹‹مۇقام ›› ئەرەبچە سۆز . بۇ سۆزنى ئالىملار تارىختىن بۇيان بىر – بىرىگە ئوخشاشمىغان ھالدا ئىزاھلاپ كەلدى . ئورۇن چۈشەنچىسى : ياۋروپالىق مۇزىكا ئالىمى ئىدىلسون 1913 – يىلى ‹‹ مۇقام ››سۆزىنى ‹‹ئەڭ يۇقىرى ئورۇن ›› ، يەنى ناخشىچىلارنىڭ ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئىسلام دىنىنىڭ ھۆكۈمرانى بولغان خەلىپىنىڭ ئالدىدا تۇرغان چاغدىكى پەلەمپەي ياكى ئېگىز پەشتاق دەپ چۈشەندۈردى .

شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش نىزامى 1-ماددا بۇ نىزام غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش، مۇنەۋۋەر مەدەنىيەت ئەنئەنىسىگە ۋارىسلىق قىلىش ۋە ئۇنى جارى قىلدۇرۇش، سوتسىيالىستىك مەدەنىيەت قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەقسىتىدە، ئالاقىدار قانۇن ۋە مەمۇرىي نىزاملارغا ئاساسەن، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئەمەلىيىتىگە بىرلەشتۈرۈپ چىقىرىلدى. 2-ماددا بۇ نىزام ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ مەمۇرىي تەۋەسىدە غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش، ئۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىش، ئۇنىڭدىن پايدىلىنىش ۋە باشقۇرۇشتا تەتبىقلىنىدۇ.